سودان ( تساوهء جرمى ) قرار دارد . اين دو شهر به هم نزديكند و ميانشان كمتر از يك مرحله فاصله است و در اندازه با هم برابرند و بسيار آبادند ؛ جز آنكه آب ايشان از چاههاست و نخلستان دارند و ذرت و جو مىكارند و آنها را با چرخ چاه كه انجقه مىنامند آبيارى مىكنند . اين وسيلهء آب‌كشى در سرزمين مغرب به خطاره معروف است . ايشان معدن نقره‌اى دارند كه در كوهى به نام جوجيس واقع است ؛ ولى چون نقرهء آن خيلى اندك است ، جويندگان ، كار استخراج آن را رها مىكنند . از تساوه تا اين معدن حدود سه مرحله راه است . « 1 » به نوشتهء ياقوت ، فزّان ولايتى وسيع است كه ميان فيوم و طرابلس غرب و در اقليم اول قرار گرفته است . در اين ناحيه ، خرما فراوان است و شهر آن به زويلة السودان معروف است و نژاد غالب آنجا سياهانند . « 2 » ابو الفداء مىنويسد : بلاد فزّان مجموعه‌اى است از جزاير با نخلستانها و آب فراوان ؛ شهرها و ديه‌ها دارد كه بيشتر آنها جزء ودّان است و امروز همه در اطاعت پادشاه كانم « 3 » باشد . در جنوب ودّان و فزّان ، محالات ( نواحى ) ازكان قرار دارد و مردم آن بربرهاى مسلمانند . زويله قاعدهء ( مركز ) بلاد فزّان است و آن ، واحه‌اى است داراى نخل و آب و در صحرا و روبروى افريقيه واقع است . « 4 » در زمان حمد الله مستوفى ، فزّان از بلاد مشهور طرابلس ( غربى ) بوده و ولايت بسيار داشته است . « 5 » از قرن هفتم هجرى / سيزدهم ميلادى و بعد از آن ، فزّان تابع دولت برن يا برنو شد و احتمال مىرود كه به وسيلهء يك قبيلهء بومى اداره مىشده است . در قرن هشتم هجرى / چهاردهم ميلادى حكومت فزّان به دست يك قبيله عرب افتاد . در اواسط قرن دهم هجرى / شانزدهم ميلادى ، المنتصر بن محمد ، بانى و مؤسس سلسلهء بنى محمد در فزّان ، شهر مرزوق را به پايتختى برگزيد . سلسلهء بنى محمد با دولت عثمانى در طرابلس چندين بار جنگيد و سرحداتش را تا سخنه رسانيد . سلسلهء بنى محمد در فزّان حكومت مطلق داشت و آخرين ايشان خود را سلطان فزّان خواند و با برده‌سازى در

--> ( 1 ) . نزهة المشتاق ؛ ج 1 ، ص 112 . ( 2 ) . معجم البلدان ؛ ج 4 ، ص 260 . ( 3 ) . سرزمينى بوده است در صحراهاى افريقا . ( 4 ) . تقويم البلدان ؛ ص 169 و 197 . ( 5 ) . نزهة القلوب ؛ ص 269 .